Friedrich von Hayek - Droga do zniewolenia

Najsłynniejsza książka antysocjalistyczna XX wieku! Hayek miał wielki wpływ na przebieg debat z zakresu ekonomii i filozofii polityki w ostatnich trzydziestu latach, przywracając znaczenie podstawowym pojęciom i problemom klasycznego liberalizmu. Droga do zniewolenia jest najsłynniejszą książką Hayeka. Hayek wykazuje w sposób jasny i przekonujący, że wszelki socjalizm prowadzi nieuchronnie do utraty wolności, stanowi też historyczne źródło totalitaryzmu. Niedawno minęło 60 lat od pierwszego wydania tej książki, ale tematy poruszane w niej przez Hayeka nic nie straciły na aktualności. Niestety…

Książka opatrzona jest wstępem prof. Miłowita Kunińskiego.

Friedrich August von Hayek był twórcą szkoły pozytywnej krytyki demokracji. Przeciwstawiał jej ideę demarchii, czyli władzy zgromadzenia parlamentarnego nad stanowieniem praw i zasad oraz odebraniem mu decydowania o decyzjach politycznych. Hayek był krytykiem lewicowej interpretacji racjonalizmu. Twierdził, że człowiek za pomocą własnego rozumu nie jest w stanie pojąc celu ewolucji wszechświata i dowolnie go kształtować. Wiara w możliwość rozumowej kreacji świata otwierała, zdaniem Hayeka drogę odrzucanemu przez niego etatyzmowi. Kontynuował tradycje tzw. austriackiej szkoły w ekonomii, współtworząc zarazem tzw. nową szkołę wiedeńską.

Rozdział I:

Wydarzenia współczesne tym się różnią od historycznych, że nie znamy skutków, jakie mogą wywołać. Patrząc wstecz, jesteśmy w stanie oszacować znaczenie przeszłych zdarzeń i ustalić konsekwencje, do jakich doprowadziły one w swym przebiegu, lecz, gdy dzieje biegną swoim torem, nie są dla nas historią. Wiodą one nas ku nieznanemu lądowi, my zaś tylko z rzadka i niewyraźnie dostrzegamy to, co leży przed nami.

Byłoby inaczej, gdyby dane nam było przeżyć po raz drugi te same wydarzenia, dysponując zarazem pełną wiedzą o tym, co widzieliśmy uprzednio. Jakże wówczas odmiennie przedstawiałyby się nam rzeczy, jak ważne i budzące lęk wydawałyby się nam zmiany, które teraz ledwie zauważamy chyba szczęśliwie się składa, że człowiek nigdy nie będzie mógł tego doświadczyć i nie wie nic o prawach, którym historia musi być posłuszna.

Mimo iż historia nigdy w pełni się nie powtarza, i właśnie dlatego, iż żaden rozwój wypadków nie jest nieuchronny, możemy w pewnej mierze nauczyć się od przeszłości, jak unikać powtarzania tego samego toku wydarzeń. Nie trzeba być prorokiem, aby zdawać sobie sprawę z nadchodzących niebezpieczeństw.

Przypadkowe połączenie doświadczenia i uwagi często ukazuje komuś zdarzenia od strony, którą do tej pory niewielu dostrzegało. Książka ta jest rezultatem doświadczenia polegającego na niemal pełnym powtórnym przeżywaniu tego samego okresu historycznego lub przynajmniej dwukrotnym prześledzeniu bardzo podobnej ewolucji idei. Choć nie jest prawdopodobne, aby doświadczenie to można było zdobyć w jednym kraju, w pewnych okolicznościach wszakże można zyskać je przez długotrwałe przebywanie kolejno w różnych krajach. Wprawdzie wpływy, jakim podlega ogólny kierunek myślenia pośród najbardziej cywilizowanych narodów, są w znacznej mierze podobne, niekoniecznie. Jednak oddziałują one w tym samym, czasie i w tym samym tempie. Zatem przenosząc się z jednego kraju do drugiego, można czasami dwukrotnie zaobserwować podobne fazy przemian intelektualnych. Zmysły wyostrzają się wtedy szczególnie. Gdy ktoś ponownie słyszy opinie i powtórnie dowiaduje się o zalecanych metodach, z którymi zetknął się po raz pierwszy przed dwudziestu lub dwudziestu pięciu laty, nabierają one dla niego nowego znaczenia, jako symptomy pewnej określonej tendencji rozwojowej. Sugeruje to, jeżeli nie nieuchronność, to przynajmniej prawdopodobieństwo, że rozwój wypadków będzie miał podobny przebieg.

Trzeba teraz konieczne skonstatować tę trudną do zaakceptowania prawdę, iż grozi nam w pewnej mierze powtórzenie losu Niemiec. To prawda, że niebezpieczeństwo nie jest bezpośrednie, a warunki w Anglii i Stanach Zjednoczonych są nadal tak odległe od tych, których świadkami byliśmy w ostatnich latach w Niemczech, że trudno uwierzyć, iż zmierzamy w tym samym kierunku. Chociaż jednak droga ta jest długa, to im dalej się nią podąża, tym trudniej z niej zawrócić.

Wprawdzie w dalszym horyzoncie czasowym jesteśmy panami własnego losu, to przecież na krótszą metę jesteśmy niewolnikami idei, które sami stworzyliśmy. Tylko wówczas, gdy w porę rozpoznamy niebezpieczeństwo, możemy mieć nadzieję, że go unikniemy.

Fragment rozdziału I pt. "Porzucona droga"