Stephane Courtois - Lenin. Wynalazca totalitaryzmu

Biografia napisana jest bardzo żywym językiem. Czuć w niej żarliwość badacza, ale też ludzkie emocje związane z własnymi doświadczeniami autora, który jako młody człowiek sam był uczestnikiem komunistycznego ruchu. Przede wszystkim książka ta stanowi znakomicie udokumentowane studium postaci oraz ideologii i systemu politycznego. Niewątpliwe walory i liczne zalety tej publikacji są oczywiste: własna praca badacza, ekskluzywne materiały, oryginalny punkt widzenia, znakomity język, i niezwykle jasna i precyzyjna narracja. O wartości tej pracy stanowi także kontekst szerszy. Nie przypadkowo ukazała się ona w rocznicę wybuchu rewolucji bolszewickiej. Jest ona próbą odpowiedzi na trwające, czy nawet odżywające fascynacje komunizmem i jego nowymi formami i wcieleniami. Wielu historyków, naukowców oraz spora część opinii publicznej jest dziś gotowa lekceważyć zagrożenia wynikające z nieprzepracowanego do końca doświadczenia komunizmu. Stephan Courtois na pewno do nich nie należy. Pokazuje jego zbrodniczość, antyludzki charakter, totalitarne zagrożenie dla naturalnych więzi społecznych, ale także rolę jednostki, zdeterminowanego przywódcy, i wąskiej grupy zdecydowanej iść na wojnę z otaczającym ich światem. Refleksja Courtois choć mocno osadzona w historii jest przydatna nie tylko dla zrozumienia przeszłych wydarzeń historycznych, ale także bardzo uczula i daje instrumenty dla monitorowania współczesności. Nowa biografia Lenina, nie jest czymś codziennym. W Polsce, być może ze względu na traktowanie pewnych spraw jako oczywiste, powstawanie nowych prac o Leninie nie należało do priorytetów badaczy. W tym miejscu należy przypomnieć i warto pamiętać, że to właśnie biografia pióra Antoniego Ossendowskiego, sprzed prawie już wieku, należała do dzieł zarówno prekursorskich jak i ostrzegawczych. 

Stephane Courtois to niezwykle zasłużony badacz historii najnowszej. Jego monumentalna „Czarna księga komunizmu” spowodowała w latach dziewięćdziesiątych prawdziwe intelektualne trzęsienie ziemi. Było to wynikiem wieloletnich studiów i osobistej odwagi autora, który potrafił w swej pracy przeciwstawić się dominującym opiniom zarówno w świecie naukowym jak i politycznym oraz medialnym. Jego badania komparystyczne dotyczące komunizmu i nazizmu do dziś traktowane są przez niektóre środowiska jako niedopuszczalny skandal. Czarna księga komunizmu porażała przede wszystkim przez dane dotyczące skali zbrodni komunistycznych, które oszacowane zostały przez Courtois i współpracujących z nim naukowców na około sto milionów ofiar. Wyniki tych badań oparte zostały między innymi na kwerendach w archiwach dawnego Związku Sowieckiego, przez lata niedostępnych dla historyka. Biografia Lenina to kolejna odsłona pasji badawczej Stephana Courtois dotyczącej źródeł i charakteru systemu komunistycznego. Ta biografia polityczna, to też w dużej mierze komparystyka, tym razem między Leninem i Stalinem. Przy okazji zderzenie się z mitami i kolejnymi poglądami dominującymi czy lansowanymi. Przede wszystkim, że Lenin to twórca komunizmu idealistycznego, wręcz „romantycznego”, którego to dopiero Stalin sprowadził na manowce totalitaryzmu i zbrodni. Biografia ta, to 500 stron barwnej i wartkiej opowieści jak to się stało, że młody Władymir Ilicz Ulianow stał się Leninem, a z utopijnych idei rewolucyjnych narodziła się totalitarna doktryna z dyktaturą proletariatu, światową rewolucją, centralizmem demokratycznym, planowaniem gospodarczym, masowym terrorem, monopartią, bezpieką, Czerwoną armią i Gułagami.

Warto nadmienić, że książka uzyskała we Francji nagrodę Grand Prix w kategorii biografia polityczna. Jury konkursu napisało w swej decyzji, że chciało w ten sposób uhonorować biografię, „która jest najpierw owocem pracy całego życia, ale również dziełem, które przeciwstawia się idei ale i powszechnej praktyce wyrażającej się w wyłączaniu Lenina ze zbrodni Stalina.” A jest to idea tym bardziej nie popularna, bo Lenin wraca do świata wyobraźni młodych rewolucjonistów. Dlatego tak bardzo potrzebna jest książka, która poza innymi ważnymi sprawami przypomni młodym ludziom, że to Lenin jest odpowiedzialny za dyktaturę, za wojnę domową, za masowy terror, za pierwsze obozy koncentracyjne, fałszywe procesy sądowe, wyrzucanie z kraju intelektualistów oraz prześladowania ze strony Czeki i późniejszego KGB. Bo Lenin nie był, jak chce tego radykalna lewica, “politykiem niepokalanym i świętym” i ta książka bardzo dobrze to pokazuje. Warto wydać biografię polityczną Leninar również dlatego, że komunizm nie umarł. Jak groźny wirus uporczywie trwa zmutowany – czy to w formie północnokoreańskiego reżimu kolejnych „kochanych wodzów”, czy to w formie mandaryńskiego komunizmu w Chinach, czy za pośrednictwem naśladowców Antonio Gramsciego (włoskiego marksisty), którzy mechanizm „walki klas” przenieśli w sferę jak najszerzej pojętej kultury. Tak zamyka się te straszliwe koło. Wszystko zaczęło się od „przebrzydłego rodu profesorów”, czytaj: intelektualistów szukających „naukowego socjalizmu”, i do nich powraca ta książka jak wielki znak ostrzegawczy pokazuje wszystkim biegnącym ku przepaści, że błędna idea ma straszliwe konsekwencje.