Leonard E. Read

Ja, ołówek

Warszawa 2009

Oryginał angielski:

I, pencil. My Family Tree as told to Leonard E. Read 

Copyright © by The Social Affairs Unit, London

Tłumaczył Piotr Toboła-Pertkiewicz

Wydanie polskie pierwsze

ISBN: 978-83-61344-59-9

Wydanie polskie ukazuje się w 50. rocznicę pierwszego wydania amerykańskiego. Wydawca dziękuje Foundation for Economic Education za okazaną życzliwość i pomoc.

Wydawca:

Wydawnictwo PROHIBITA

Paweł Toboła-Pertkiewicz

www.prohibita.pl; wydawnictwo@prohibita.pl

Sprzedaż książki w Internecie:

www.multibook.pl 

Spis treści

Lawrence W. Reed 

Wstęp 

Leonard E. Read 

Ja, ołówek 

Milton Friedman 

Posłowie 

Fundacja PAFERE 

Lawrence W. Reed

Wstęp

Elokwentna. Wyjątkowa. Ponadczasowa. Wzorcowa. Klasyczna. Pół wieku od swojego pierwszego wydania, książeczka Leonarda E. Reada Ja, ołówek, wciąż zbiera te same, zasłużone pochwały. Dzieje się tak dlatego, że ten niewielki tekst ma zdolność otwierania oczu i umysłów ludzi w każdym wieku, a wielu jego czytelników po skończonej lekturze widzi świat zupełnie inaczej. 

Idee najlepiej rozprzestrzeniają się wtedy, gdy są wyrażone czy raczej opakowane w porywającą historię. Główna myśl zawarta w eseju Leonarda – mianowicie, iż w ekonomii nic tak naprawdę nie może być „zaplanowane”, skoro nawet do wyprodukowania zwykłego ołówka potrzebna jest wiedza i kreatywność wielu ludzi – została nam przekazana w bajkowej historii opowiadanej przez sam wytwór tego działania – ołówek. Autor mógł równie dobrze napisać „Ja, samochód” czy „Ja, samolot”, jednak wydaje się, iż wybierając bardziej skomplikowanego technicznie narratora mógłby przesłonić to w gruncie rzeczy proste przesłanie. Nikt bowiem – powtórzmy to słowo: nikt, niezależnie od posiadanych umiejętności i tego, ile naukowych skrótów poprzedza jego imię – nie byłby w stanie sam, od początku do końca, wyprodukować nawet ołówka, a co dopiero mówić o samolocie. 

Oto przesłanie, które zmusza do pokory nawet wielkich tego świata. Przebija ono nadmuchane ego tych wszystkich, którym wydaje się, że są na tyle wszechwiedzący, że mogą wtrącać się i dyktować sposób prowadzenia interesów innym ludziom. Ukazuje zarazem w prostych słowach i z pomocą jasnego przykładu, dlaczego centralne planowanie jest działaniem aroganckim i w gruncie rzeczy bezsensownym, czymś, co laureat Nagrody Nobla, austriacki ekonomista Friedrich von Hayek, określił jako „pretensję do wiedzy”.

W rzeczy samej, ogromny wpływ na myśl Leonarda Reada w omawianych kwestiach miał słynny artykuł von Hayeka z 1945 roku o wykorzystywaniu wiedzy w społeczeństwie. Całkowicie obalając złudne wywody ówczesnych socjalistów, Hayek pisze: „Nie chodzi o to, czy należy planować, czy też nie. Chodzi o to, czy planowanie ma być centralne, czy planować ma jeden podmiot sprawujący władzę nad całym systemem ekonomicznym, czy ma być podzielone pomiędzy wiele jednostek”.

Maksymilian Robespierre miał kiedyś wychwalać okrucieństwa rewolucji francuskiej w następujących słowach: „On ne saurait pas faire une omelette sans casser des oeufs”,  co oznacza, że „nie da się zrobić omletu bez rozbijania jajek”. Ten wytrawny statystyk, który całe swoje życie poświęcił na planowanie życia innych, zaprojektował i wprowadził w życie najbardziej krwawy etap rewolucji – Wielki Terror lat 1793-1794. Robespierre i jego gilotyna rozbijali wspomniane jajka całymi tysiącami, a wszystko dla realizacji utopijnej wizji społeczeństwa, na czele którego mieli stać wszechwładni i wszechwiedzący planiści.

Opisywane doświadczenie Francji to tylko jeden przykład na doskonale nam znany mechanizm. Nazwijcie jego twórców jak wam się podoba – socjalistami, interwencjonistami, kolektywistami, statystykami – historia świata pełna jest opisów prób wprowadzenia w życie ich planów całkowitej przebudowy społeczeństwa, tak, aby dopasowało się do wyimaginowanej wizji powszechnego szczęścia, planów, które zawsze kończyły się fiaskiem, a proces ich realizacji nieodmiennie pociągał za sobą śmierć lub zubożenie wielu ludzi. Jeśli socjalizm kiedykolwiek doczeka się epitafium, powinno ono brzmieć następująco: Tu leży sprytny plan wprowadzany w życie przez facetów, którym wydawało się że wszystko wiedzą, rozbili na próżno wiele jajek, ale nigdy, przenigdy nie udało im się zrobić z nich omletu.

Żaden z Robespierre’ów tego świata nie umiałby stworzyć choćby ołówka, a chcieli przebudowywać całe narody. Jakież to absurdalne, a zarazem tragiczne! Nie zrozumiemy jednak w pełni przesłania płynącego z tekstu Reada, jeśli wynikające zeń nauki odniesiemy jedynie do tyranów, których nazwiska wszyscy znają. Lekcja, którą zawiera Ja, ołówek nie głosi, że każdy zakrojony na szeroką skalę plan jest z definicji zły. Błąd powstaje dopiero w momencie, gdy niejako równolegle ten, kto planuje, traci pokorę, nabiera przeświadczenia o własnej nieomylności oraz wykorzystuje siłę państwa przeciwko bezbronnym i spokojnym ludziom. Taki błąd można popełnić w każdej sprawie, zarówno na skalę narodową, jak i lokalną. Także wśród nas są ludzie, którym wydaje się, że jeśli będą mieli rząd i jego możliwości nacisku po swojej stronie, będą mogli dowolnie ustalać kto odniesie sukces na rynku a kto przegra, regulować wysokość cen i czynszów, decydować jakim paliwem mamy ogrzewać nasze domy i napędzać samochody czy skazywać na bankructwo jedne gałęzie przemysłu przy jednoczesnym popieraniu drugich. Tymczasem to właśnie oni powinni na chwilę powstrzymać swoje zapędy i zaczerpnąć z lektury tej prostej książeczki nieco pokory.

Niniejsza książka z jednej strony całkowicie obala pozbawione realnego uzasadnienia dążenie do centralnego planowania, z drugiej zaś podkreśla niezastąpioną rolę jednostki. Wychodząc od Smithowskiej teorii „niewidzialnej ręki” w odniesieniu do cen, własności, zysków i inicjatywności, wolni ludzie są w stanie dokonywać gospodarczych cudów, o których nawet nie śniło się teoretykom socjalizmu. Tak jak siły, zdolności i interesy niezliczonych jednostek rozsianych po całym świecie połączyły się, aby bez nadzoru ze strony jakiegoś „centralnego mózgu” wyprodukować ołówek, tak też w warunkach wolnego rynku są one w stanie wyżywić, ubrać, wyedukować i wreszcie rozbawiać miliony ludzi na coraz wyższym poziomie. 

Z poczuciem ogromnej dumy Fundacja na rzecz Edukacji Ekonomicznej oddaje w wasze ręce to nowe wydanie opowieści o ołówku, przygotowane na pięćdziesięciolecie ukazania się tego tekstu. Kiedyś zapewne ukaże się podobne na stulecie, a może nawet na tysiąclecie, jako że główną jego cechą jest właśnie ponadczasowość.

Lawrence W. Reed jest prezesem Foundation for Economic Education (www.fee.org).  

Leonard E. Read

Ja, ołówek

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji 

Sprzedaż książki w Internecie:

www.multibook.pl  

Milton Friedman

Posłowie

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji 

Sprzedaż książki w Internecie:

www.multibook.pl  

Fundacja PAFERE

Fundacja

Polsko-Amerykańska Fundacja Edukacji i Rozwoju Ekonomicznego, będąca niezależną, pozarządową organizacją zajmującą się wolnorynkową edukacją ekonomiczną, promocją wolności gospodarczej i wolnego handlu jako najskuteczniejszego i najsprawiedliwszego systemu powodującego podnoszenie zamożności ludzi i narodów, związkami etyki z ekonomią, a także rozwojem nauk ekonomicznych, została założona przez Jana Michała Małka w roku 2007 i wpisana do Krajowego Rejestru Sądowego pod numerem 0000278610. Wcześniej Fundacja działała jako oddział amerykańskiej Fundacji PAFERE Pro Publico Bono, założonej w 2000 roku w Kalifornii. 

Formy działania

Fundacja realizuje swoje cele poprzez:

* sponsorowanie publikacji książek, artykułów, esejów i innych form literackich dotyczących rozmaitych aspektów ludzkiej wolności;

* prowadzenie badań nad bieżącymi problemami ekonomicznymi i gospodarczymi oraz przedstawianie ich rozwiązań;

* organizację prelekcji, konferencji, seminariów i dyskusji publicznych;

* sponsorowanie i przeprowadzanie ankiet i konkursów (Magister PAFERE);

* podejmowanie współpracy z innymi fundacjami, instytucjami i organizacjami o celach podobnych do celów Fundacji;

* współpracę z władzami lokalnymi w dziele realizacji celów Fundacji;

* prowadzenie i sponsorowanie serwisów internetowych;

* Fundacja wydaje własny kwartalnik „Idee”. 

Edukacja

Z inicjatywy Fundacji opublikowano liczne książki i artykuły, między innymi:

• Ks. Robert Sirico - Religia, wolność, przedsiębiorczość,

• Mart Laar - Estoński cud

• Daniel Mitchell - Podatek liniowy - globalna rewolucja 

• Praca zbiorowa - Etyka a rozwój gospodarczy 

• Praca zbiorowa – Kradzież a rozwój gospodarczy 

• Alejandro A. Chafuen - Wiara i wolność. Myśl ekonomiczna późnych scholastyków 

• Michał Wojciechowski - Moralna wyższość wolnej gospodarki 

• Ludwig von Mises - Interwencjonizm 

• Ludwig von Mises - Mentalność antykapitalistyczna 

• Thomas E. Woods - W obronie zdrowego rozsądku 

• Richard Prebble - Nowozelandzkie odrodzenie gospodarcze

Fundacja jest otwarta na współpracę ze wszystkimi osobami i organizacjami działającymi na polu upowszechniania wartości, w celu których została powołana. 

Naszą bieżącą działalność oraz informacje o zaproszeniach na wykłady i konferencje można śledzić poprzez portal:

www.pafere.org  

Kontakt z Fundacją:

Polsko-Amerykańska Fundacja Edukacji i Rozwoju Ekonomicznego

ul. Wojciecha Korfantego 9A, 01-496 Warszawa

www.pafere.org ; pafere@pafere.org 

tel: +48 022 415 72 22, fax: + 48 022 435 60 01

Wesprzyj nasz„ działalność wpłacając datek na konto bankowe Fundacji:

Volkswagen Bank Direct PL33213000042001040942150001

SWIFT: ING BP LPW 