Stefan Ciara - Hołdy pruskie. Zmarnowana szansa Rzeczypospolitej

Hołdów pruskich było więcej, od krzyżackich poczynając. W narodowej pamięci tkwi jednak ten z 1525 r., uwieczniony m.in. przez Jana Matejkę. Wielki malarz i patriota stworzył swe monumentalne dzieło, by przypomnieć w XIX w. potęgę Rzeczypospolitej i podźwignąć narodowego ducha. Jednakże już od XVI w. trwała żywa dyskusja o sensowności traktatu krakowskiego z Hohenzollernami. Nawet ówczesne mocarstwa były zdumione tym, że Prusy nie zostały przez Polskę po prostu wchłonięte, inkorporowane; tak postąpiliby wszyscy inni. Zresztą w samych Prusach istniały bardzo poważne siły opowiadające się za wcieleniem ich do Korony. Bardzo wolnościowy ustrój, tolerancyjność i bogactwo ówczesnej Rzeczypospolitej były niezwykle przyciągające.

Hołd złożony w Krakowie przez wielkiego mistrza krzyżackiego Albrechta Hohenzollerna położył kres istnieniu państwa zakonnego, z którym trwały nieustanne zatargi oraz wojny. W jego miejsce jednak wyrósł z czasem groźny agresor wspierający się ideami Lutra, osobiście namawiającego Albrechta Hohenzollerna do przekształcenia księstwa pruskiego w państwo świeckie. Niemiecki arystokrata złożył w 1525 r. na krakowskim Rynku przysięgę lenną, a więc poddańczą, jednak ponad sto lat później lenno przestało być podmiotem politycznym; ostatni hołd polskiemu władcy został złożony w 1649 r. Tymczasem w 1701 r. koronowany został w Prusach pierwszy król.

Czy można winić za ustępliwość króla Zygmunta Starego, czy jednak raczej jego następców, którzy nie wykorzystali kilku okazji, by wcielić Prusy w całości do Rzeczypospolitej? Kraj był wówczas tak wielki, że samymi Prusami nikt się specjalnie nie przejmował… Miało to okazać się wielkim błędem. Rozważania na ten temat snuje doświadczony historyk, specjalista od tej epoki, prof. Stefan Ciara. Autor sięga wstecz i opisuje, jak doszło do narodzin państwa najpierw zakonnego, potem świeckiego, ale lennego, aż po nowe królestwo, które w XVIII w. wzięło udział w rozbiorach Rzeczypospolitej. Pyszni, perfidni, chciwi, skłonni do okrucieństw, gwałtów i łupiestw – tak pisano o Krzyżakach; czyż to samo nie odnosi się do państwa pruskiego?

Książka ta opowiada o fragmencie naszych dziejów, ale też o konsekwencjach politycznych i narodowych wynikających z lekceważenia starożytnej maksymy, że historia jest nauczycielką życia. Wspaniałym uzupełnieniem są ilustracje obrazujące opisywane wydarzenia i postaci.

NIE PRZEWIDZIELI...     8

Sprowadzenie Krzyżaków     12

POCZĄTKI KRYZYSU PAŃSTWA KRZYŻACKIEGO 40

Pyszni, perfidni, chciwi, skłonni do okrucieństw, gwałtów i łupiestw       

WOJNA TRZYNASTOLETNIA     46

Półpoddany polskiego króla 

POKÓJ I WOJNA     52

Zygmunt Stary wstępuje na tron      

„ŻAGIEW WOJNY ROZPALAJĄ …”     59

Nie pomogła wielkoduszność Polaków       

OSTATNIA WOJNA POLSKO-KRZYŻACKA     70

Jeszcze niewielkie państewko          

DROGA DO KOMPROMISU     88

Sekularyzacja pod namową Lutra    

CZYŻBY „HANIEBNY TRAKTAT”?     100

Hołd albo narodziny zaborcy

W OBLICZU WIĘKSZYCH ZAGROŻEŃ     117

Pierwsze reakcje na hołd pruski       

WOJNA HISTORYKÓW     125

Kiedy zaczął się czas zmarnowanych okazji i krótkowzrocznych decyzji?

DLA NIEMCÓW HOŁD PRUSKI BYŁ WSTYDEM     138

Upowszechniali „kulturotwórczą” rolę Krzyżaków

ŚCIGAJĄC CHIMERĘ     143

Składali hołdy królom Polski jeszcze sześciokrotnie          

WOJNA POWINNA ŻYWIĆ WOJNĘ     169

Zdradzieckie wolty elektora i walki o ujście Wisły

KOLEJNE USTĘPSTWA KRÓLA     183

Ostatnie hołdy z Prus Książęcych w 1641 i 1649 r.

KRÓL, KTÓRY NIE MIAŁ W SWYM PAŃSTWIE NIC DO POWIEDZENIA     191

Zerwanie zależności lennej Prus Książęcych od Rzeczypospolitej

SPRAWA KRYSTIANA KALKSTEINA     211

POLITYKA BAŁTYCKA JANA III     214

Szansa na inkorporację Prus Książęcych?   

Efekt SŁABOŚCI RZECZYPOSPOLITEJ:

„KRÓL W PRUSACH”     219

Projekty rozbiorowe Fryderyka I      

SKUTKI     225

Bibliografia     232