Mieczysław Jałowiecki - Na skraju imperium

Wspomnienia Mieczysława Jałowieckiego (1876–1962) czyta się jak pasjonującą powieść. To barwna, po sarmacku subiektywna wizja świata, jego realiów i obyczajowości, osobisty komentarz do wydarzeń historycznych.

Autor urodził się w Syłgudyszkach na Wileńszczyźnie, „na skraju” Imperium Rosyjskiego. Za sprawą wielkiej historii i życia bogatego w gwałtowne odmiany losu stał się świadkiem wydarzeń burzących otaczające go społeczeństwa i państwa. Należał do kresowego ziemiaństwa i być może do ostatniego pokolenia, dla którego duchową ojczyzną było dawne wielonarodowe Wielkie Księstwo Litewskie. Jednocześnie – aż do rewolucji rosyjskiej 1917 roku – przynależał do zamożnej i uprzywilejowanej warstwy imperium carów. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości został w 1919 roku pierwszym przedstawicielem rządu Rzeczypospolitej w Gdańsku i przebywał w Wolnym Mieście do początku roku 1921. Potem osiadł jako ziemianin w Kaliskiem. Po II wojnie światowej, na emigracji w Anglii, spisał wspomnienia o świecie, który nieodwracalnie przeminął.

Będąc bacznym obserwatorem, a niekiedy aktywnym uczestnikiem historii, Jałowiecki daje czytelnikowi okazję przyjrzenia się z bliska życiu różnych środowisk i różnym wydarzeniom. I jest to lektura rozmaita: opowieści o dworach zagubionych wśród litewskich borów przepełnia nostalgia, ale wątek rywalizacji wywiadów w wojennej Rosji czy epizody gdańskie z lat 1919–1921 są godne powieści sensacyjnej. Uzupełnienie barwnych wspomnień stanowią komentarze Autora, bardzo subiektywne, pisane z patriotycznym zaangażowaniem, często niezwykle gorzkie, a czasem zaskakująco aktualne.

Obecna edycja wspomnień Mieczysława Jałowieckiego obejmuje trzy części, wydane pierwotnie (w latach 2000–2003) jako osobne książki; są to: Na skraju Imperium, Wolne Miasto oraz Requiem dla ziemiaństwa.

Po raz pierwszy książka została uzupełniona o ponad 30 ilustracji pochodzących ze zbiorów rodzinnych: fotografie oraz nigdy dotąd niepublikowane grafiki i akwarele autorstwa Mieczysława Jałowieckiego.

O AUTORZE

Mieczysław Jałowiecki urodził się 2 grudnia 1876 roku w rodzinnym dworze Syłgudyszki w powiecie święciańskim na Wileńszczyźnie, w granicach ówczesnego Imperium Rosyjskiego. Był synem Anieli Tekli z Witkiewiczów oraz Bolesława Pieriejasławskiego-Jałowieckiego z ziemiańskiego rodu o tradycjach kniaziowskich, wywodzącego się z ruskiej dynastii Rurykowiczów.

Nauki pobierał w Petersburgu, gdzie jego ojciec był zamożnym inżynierem i przemysłowcem, a następnie – w latach 1895–1901 – na Politechnice Ryskiej.

Po krótkiej służbie w rosyjskiej dyplomacji został w 1908 roku pracownikiem Wileńskiego Banku Ziemskiego. Dokonywał z jego ramienia ocen majątków ziemskich na północno-wschodnich Kresach dawnej Rzeczypospolitej. W tym charakterze docierał do dworów, jeszcze wówczas polskich, położonych nawet za Brasławiem, koło Witebska czy w Inflantach. Okres pierwszej wojny światowej spędził w Petersburgu (Piotrogrodzie), gdzie w 1917 roku stał się świadkiem wydarzeń rewolucyjnych i z bliska obserwował agitację bolszewików, a potem zaprowadzony przez nich terror. Widział na własne oczy i opisał przejawy bolszewickiego zdziczenia i okrucieństwa. W 1918 zdołał wyjechać z Piotrogrodu na Wileńszczyznę, a następnie do Warszawy.

W styczniu 1919 roku został mianowany przez rząd Ignacego Jana Paderewskiego pierwszym przedstawicielem państwa polskiego w Gdańsku, dokąd wkrótce przyjechał wraz z amerykańską misją wojskową, mającą nadzorować rozładunek pomocy żywnościowej dla Polski. Przebywał w Wolnym Mieście – w otoczeniu w większości niemieckim i zdecydowanie wrogim Polsce – do roku 1921. Zorganizował wówczas zakup dla Rzeczypospolitej Polskiej różnych nieruchomości (zabudowań, składów, spichlerzy) w Gdańsku, w tym także kurortu na półwyspie Westerplatte u ujścia Martwej Wisły.

Osiadł potem w majątku Kamień w ziemi kaliskiej, gdzie gospodarował jako ziemianin do lata 1939, angażując się również w różnorodną działalność społeczną i charytatywną.

We wrześniu 1939 roku zdołał wyjechać z Polski na Litwę i następnie przez Łotwę, Szwecję i Norwegię przedostał się do Wielkiej Brytanii.

Zmarł 10 marca 1962 roku w Beckenham pod Londynem, w hrabstwie Kent. W 2022 roku jego prochy sprowadzono do Polski i pochowano z honorami na cmentarzu Srebrzysko w Gdańsku.