ARCANA

Zatarty ślad. Alfred Jesionowski — opowieść biograficzna to książka o jednym z najciekawszych ludzi na międzywojennym Górnym Śląsku: nauczycielu, krytyku literackim, publicyście i prelegencie radiowym, a podczas okupacji - żołnierzu podziemia.

Zawarte w tym tomie szkice i artykuły, dotąd  rozproszone w  publikacjach zbiorowych lub w prasie emigracyjnej, są oparte przeważnie na nieznanej korespondencji Jόzefa Wittlina oraz  innych materiałach archiwalnych, poruszają zatem mniej eksponowane obszary jego życia.

Autorka potrafi wypowiedzi i oceny właściwie selekcjonować, śmieci odrzucać, wartościowe elementy wyławiać i naświetlać. Nie materiał Nią rządzi (co, niestety jest częstym doznaniem początkujących autorów), ale Ona rządzi materiałem i umiejętnie nim przebiera.

Z podziwu godną konsekwencją brnie przez gąszcz danych naukowych, niejednorodny, zachwaszczony, trudny do selekcji. Zachowuje przez cały niezależność swego sądu, ofiarność w dążeniu do Prawdy i odwagę w jej przedstawianiu, nawet jeśli to owocuje dość druzgocącą krytyką poczynań najważniejszych „władców" w państwie polskim.

Myśl polityczna ukraińskiego nacjonalizmu integralnego pierwszej połowy XX wieku opierała się na dwóch filarach: rewolucyjnym i imperialnym. Działacze nacjonalistyczni dążyli do niepodległości państwa ukraińskiego drogą rewolucji i walki zbrojnej (działacze Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów) lub przynajmniej opowiadali się za dokonaniem w ukraińskim życiu społecznym zmian o charakterze rewolucyjnym (Jurij Łypa). Aspekt rewolucyjny doczekał się mnóstwa opracowań. Niektórzy z Autorów podkreślali wyzwoleńcze cele działań nacjonalistów, inni akcentowali zbrodnicze metody prowadzonej przez nich działalności. Niewielu zwracało uwagę na ostateczny cel, do którego dążyli działacze nacjonalistyczni. 

Apostołowie i technokraci przybliżają skomplikowany okres hiszpańskiej historii - rządu Francisca Franco - skupiając się na otaczających Caudillo ludziach: skąd się wzięli, jak zareagowali na wybuch wojny domowej, jakie państwo zamierzali współtworzyć – i wreszcie, jak wyobrażali sobie przyszłość po śmierci Franco.

Praca nie unika kontrowersyjnych zagadnień, takich jak przemoc po obu stronach konfliktu z lat 1936-1939, relacje Hiszpanii z III Rzeszą czy wreszcie rola Juana Carlosa w transformacji ustrojowej. Jednocześnie oferuje szerokie tło porównawcze, zestawiając Nowe Państwo z Portugalią Salazara i Włochami Mussoliniego.

„Literatura jest oczywiście wielogłosem, w którym ważniejszy, a może wręcz zasadniczy byłby jednak, co mniej oczywiste, gest wzmacniana głosów wcześniejszych, nie zaś: odcinania się od nich bądź z nimi zrywania. Literatura jest także ze swej istoty reakcją na głosy innych i ta jej reakcyjność jest obowiązkiem, powinnością, warunkiem istnienia, ale również warunkiem jej rozumienia. Bez owego elementu reakcyjnego rozumienie literatury i rozumienie się dzięki literaturze nie są możliwe. Tak kiedyś i tak teraz rozumiem tezę Karola Irzykowskiego, że «warunkiem każdej sztuki jest pogłos»".

Opowieści o Gdańsku, Gdyni i kluczowych aktorach politycznych dwóch minionych dekad są fascynujące. Przybliżają one zrozumienie zjawiska, jakim jest władza lokalna. Poprzez jednostkową opowieść ukazują cały splot uwarunkowań i ograniczeń spotykających kogoś, kto chciałby zarządzać sprawami lokalnymi w mieście liczącym pomiędzy ćwierć a pół miliona mieszkańców.

Znakomita, zaskakująca w swojej wymowie, mądra i z przesłaniem proza. Z bohaterem przemierzamy ulice i ogrody Wenecji, wędrujemy po zaułkach Paryża, przedzieramy się przez dżunglę, gdzie bohater poszukuje orchidei, piękna, którego nikt nie widział, a które zostało zatrzymane w starych hiszpańskich rycinach. Chęć odnalezienia ich staje się nie tylko pasją bohatera, ale i jego obsesją. Ale aby je odnaleźć, musi wyruszyć w niebezpieczną wyprawę do Ameryki Południowej…

Pionierska monografia jednego z najważniejszych pisarzy politycznych i teoretyków literackich pierwszej połowy XX wieku. Maurras poza tym, że był ideologiem nacjonalizmu integralnego, znacząco wpływał na francuskie i europejskie życie intelektualne swojej epoki.

W swoich pismach Maurras powtarzał, że monarchia to forma polityczna, która odpowiada Francji. Co do innych narodów, to te rozwijały się w innych warunkach, znajdują się w innym położeniu, borykają się z innymi problemami i muszą znaleźć inne odpowiedzi.

Dotarła na miejsce. Podjazd otaczał krąg ludzi. Podeszła bliżej, bryła gapiów rozwierała się. Zobaczyła jasny samochód, skądś go znała. Przed nią był zbity rząd ludzi, nad którym starała się zapanować policja. Stanęła na palcach i dostrzegła, że drzwi auta miały dziury. Schła na nich krew.

Medycy podnieśli ciało na noszach. Nie była pewna, ale to musiał być on. Odskoczyła, trzęsła się. Wydostała się poza zbiegowisko, szła przed siebie, w jej głowie nie pojawiała się żadna myśl. Skrzyżowała ramiona na piersi i już się nie zatrzymała. Pędziła, po policzkach ciekły jej łzy. Może to nie on? W środku wyła. Chciała wrócić na dworzec, będzie już tam na nią czekał. Zrozumiała, że to bezsensu. Szła nieprzytomnie przed siebie.

(fragment powieści)

Rozważania, czy zamiana Kresów na „Ziemie Zachodnie” jest zyskiem czy stratą, są raczej tematami dla historyków, prawników, socjologów, ekonomistów, filozofów. Piszącemu o literaturze pozostaje znacznie skromniejszy obszar refleksji. Ale jedno nie może podlegać dyskusji: I i II RP były bardzo ciekawym eksperymentem cywilizacyjnym – ich terytorium zamieszkiwali przybysze z dwóch kontynentów – Europy i Azji. Co ich do nas przyciągało, często na naszą zgubę? Co ich od nas, jako np. katolików, odtrącało? Lektura tych szkiców stara się na te pytania odpowiedzieć. Na inne pytanie: - Czy bez Kresów, bez Wilna, Grodna, Lwowa, Tarnopola, Łucka, Krzemieńca, da się żyć? - odpowiedzieć trudno. Da się na pewno wegetować – ale wielkie źródło różnorodności i rozmachu duchowego - wysycha. Bez pamięci o Kresach, bez ludzi tam urodzonych i ukształtowanych, stajemy się narodem „bez korzeni”, podobnym do innych – ani lepszym, ani gorszym. Byle jakim.

Dramatyczna akcja powieści Na stracenie rozgrywa się nie tylko w celi ubowskiego więzienia, ale także w obszarze tzw. wolności, rozciągającej się za więziennym murem, gdzie grasują wyściełane skórą citroeny Urzędu Bezpieczeństwa. We wspomnieniach bohatera książki przenosi się również do powojennych, podzielonych strefami okupacyjnymi Niemiec, skąd powraca on - niedawny więzień hitlerowskiego obozu - do kraju, aby za chwilę niemal trafić w ręce ubowskich oprawców.