Deirdre N. McCloskey - Burżuazyjna godność

Burżuazyjna godność. Dlaczego ekonomia nie potrafi wyjaśnić współczesnego świata? Deirdre Nansen McCloskey jest najlepszym przedstawieniem kontrowersji związanych z początkami rewolucji przemysłowej. Ekonomiści od kilkudziesięciu lat wysuwają coraz to nowe hipotezy mające tłumaczyć, dlaczego to właśnie w Wielkiej Brytanii pod koniec XVIII wieku nastąpił nagły wzrost bogactwa.

McCloskey uczestniczyła aktywnie w tych badaniach od kilkudziesięciu lat i z czasem zdała sobie sprawę, że większość hipotez ekonomistów nie jest w stanie wytłumaczyć wzrostu tak gwałtownego jak ten, którego doświadczyła Najpierw Wielka Brytania, a potem większość świata zachodniego. McCloskey tłumaczy w swojej książce dlaczego rewolucji przemysłowej nie wytłumaczą: grodzenia, handel z koloniami, imperializm brytyjski, bliskość pokładów węgla, rozwój nauki czy lepsze geny Brytyjczyków.

Zdaniem McCloskey kluczem do zrozumienia niespotykanego wcześniej rozwoju gospodarczego jest innowacyjna działalność przedsiębiorców, którzy niestrudzenie dokonują zmian w procesach produkcji i organizacji firm, czy eksperymentują z tworzeniem nowych dóbr. Tam, gdzie innowacyjni przedsiębiorcy byli pogardzani, tam do dzisiaj panuje bieda. Tam, gdzie społeczeństwo przyjęło szeroko burżuazyjne cnoty za swoje własne – gdzie przedsiębiorca stawał się społecznym bohaterem – tam nastąpił rozwój, pisze McCloskey.

Burżuazyjna godność to niezwykła podróż po faktach i teoriach dotyczących rewolucji przemysłowej i nowoczesnego wzrostu gospodarczego. Autorka skupia się na ideach, a w szczególności na rozprzestrzenianiu się idei związanych z godnością burżuazyjnego życia. […] Powszechny rozwój życia gospodarczego wymaga pojawienia się idei, które by legitymizowały działania powiązane z życiem gospodarczym i uznawały je za wartościowe z punktu widzenia moralności.

Peter J. Boettke

Jest to przede wszystkim traktat krytykujący historyczny materializm, będący grzechem zarówno lewicy, jak i prawicy. Należy jeszcze mocniej powiązać idee, tę „ciemną materię historii”, z historią wzrostu zamożności i innowacyjności.

Joel Mokyr

* * * 

O czym traktuje Burżuazyjna godność? To książka o tym, że źródeł poprawy materialnych warunków życia, która rozpoczęła się wraz z rewolucją przemysłową, nie należy szukać w czynnikach materialnych. Wbrew podtytułowi książki nie tylko ekonomiści (samuelsonowscy, należałoby dodać), którzy lubują się we wskazywaniu na prawa własności i akumulację kapitału, lecz także historycy gospodarczy – doszukując się przyczyn postępu gospodarczego chociażby w imperializmie – popełniają błąd materialistyczny. Tymczasem, jak wskazuje McCloskey, czynniki materialne albo oddziaływały już wcześniej, albo miały niewielkie znaczenie ilościowe, a główną przyczyną nowoczesnego wzrostu gospodarczego była zmiana w sferze retoryki i idei: obdarzenie burżuan* wolnością i godnością. I o ile wyjaśnienia materialistyczne mogą tłumaczyć kształty fal (pewne kierunki wzrostu), to nie tłumaczą samego przypływu (nowoczesnego wzrostu gospodarczego – tego, że jesteśmy kilkadziesiąt razy bogatsi od naszych przodków sprzed 250 lat).

Główna teza tej książki niesie za sobą również bardzo doniosłe implikacje polityczne – skoro to idee, a nie czynniki materialny, wywołały nowoczesny wzrost gospodarczy, to narody nie są w stanie poprawić swojego bytu za sprawą centralnych politycznych planów mających na celu wzrost jakiejś łatwo policzalnej zmiennej (inwestycji, wolumenu handlu zagranicznego itd.). Muszą pozbyć się zawiści wobec burżuazji, świadomi tego, że dzięki jej kreatywności i innowacyjności wzbogacić mogą się wszyscy członkowie społeczeństwa. Muszą, innymi słowy, obdarzyć burżuazję godnością. Muszą też stać na straży wolności, by ludzie mogli "wypróbowywać nowatorskie maszyny i nie byli atakowani przez ignoranckich luddystów czy bandytów trzymających ster władzy centralnej". Musimy zatem chronić godność i wolność przed zakusami polityków. Zazwyczaj bowiem, jak pisze McCloskey, "interwencja państwa przynosi gorsze rezultaty niż burżuazyjna godność i wolność", a "jeśli uznamy godność i wolność burżuazji, zaczniemy się rozwijać w zaskakująco szybkim tempie".

Bon Appétit!

Substytut dla pogardliwego "burżuja"

Marcin Zieliński, tłumacz książki