James Burnham - Rewolucja menedżerów, czyli co dzieje się ze światem

To jedna z najbardziej przenikliwych diagnoz przemian nowoczesnego świata, jakie powstały w XX wieku. James Burnham stawia w niej tezę, że klasyczny kapitalizm oraz socjalizm nie są formami docelowymi organizacji społeczeństw przemysłowych. W ich miejsce wyłania się nowy porządek, w którym realną władzę przejmuje nie klasa właścicieli ani robotników, lecz elita menedżerska: technokraci, administratorzy, eksperci i biurokraci zarządzający państwami, gospodarkami i instytucjami.

Autor pokazuje, że proces ten zachodzi niezależnie od oficjalnej ideologii. Nazistowskie Niemcy, Związek Radziecki i Stany Zjednoczone epoki Nowego Ładu – mimo fundamentalnych różnic światopoglądowych – wykazują zaskakującą zbieżność strukturalną: centralizację decyzji, rozrost aparatu administracyjnego, podporządkowanie gospodarki planowaniu oraz marginalizację tradycyjnej własności prywatnej. Burnham dowodzi, że to właśnie ta wspólna logika zarządzania stanowi prawdziwy fundament nowoczesnej władzy.

Rewolucja menedżerów nie jest książką ideologiczną, lecz realistyczną analizą mechanizmów dominacji. Burnham sięga do tradycji Machiavellego, Pareta i Moski, by opisać politykę jako nieustanną walkę elit, w której idee pełnią przede wszystkim funkcję narzędzi legitymizacji. Jego wizja świata podzielonego na rywalizujące bloki zarządzane przez wyspecjalizowane elity okazała się zaskakująco trafna i wywarła istotny wpływ na myślenie o władzy w epoce zimnej wojny.

Dziś książka Burnhama czytana jest na nowo – jako przenikliwy opis procesów, które w zmienionej formie nadal kształtują rzeczywistość polityczną i gospodarczą współczesnego świata a ostatnio wydają się powracać ze wzmożoną siłą.

James Burnham (1905–1987) – amerykański filozof polityki, socjolog władzy i jeden z najważniejszych teoretyków elit XX wieku. Studiował filozofię na Uniwersytecie Princeton oraz w Oksfordzie. W młodości związany z ruchem trockistowskim, z czasem zerwał z marksizmem, poświęcając się analizie realnych mechanizmów władzy i dominacji. Autor przełomowej książki The Managerial Revolution: What is Happening in the World (1941), w której opisał wyłanianie się nowej klasy rządzącej – technokratów, menedżerów i administratorów – ponad tradycyjnymi podziałami ideologicznymi. W późniejszych pracach, m.in. The Machiavellians, rozwijał realistyczną teorię polityki inspirowaną Machiavellim, Paretą i Moską. W okresie zimnej wojny był wpływowym komentatorem i analitykiem strategicznym, związanym z kręgami amerykańskiej polityki zagranicznej oraz pismem „National Review”. Jego idee wywarły znaczący wpływ na myśl polityczną XX wieku, m.in. na twórczość George’a Orwella.

***

Gospodarkę menedżerską można więc określić jako system „wyzysku korporacyjnego” – w odróżnieniu od „wyzysku prywatnego”, charakterystycznego dla kapitalizmu. W społeczeństwie menedżerskim grupa zarządzająca wyzyskuje resztę społeczeństwa nie jako zbiór jednostek posiadających własność prywatną, ale jako korporacja pełniąca funkcję kierowniczą. Istnieją częściowe analogie do innych form organizacji społecznej, w których grupa kapłańska stanowiła rządzącą korporację. W niektórych kulturach to właśnie taka korporacja – nie pojedyncze osoby – sprawowała władzę, a członkostwo w niej zależało od określonych kwalifikacji, rzekomych zdolności nadnaturalnych lub kompetencji rytualnych. Ponieważ to kapłaństwo kontrolowało zasoby, władzę i edukację, mogło w znacznym stopniu decydować o składzie własnego zaplecza personalnego. [...]

Menedżerowie będą sprawowali dominację nie jako jednostki posiadające prywatne prawa własności, lecz jako członkowie korporacji kierowniczej, której status wynika z zajmowanych stanowisk i przypisanych im funkcji decyzyjnych. Przywileje tej grupy – materialne i polityczne – będą związane z rolą w aparacie państwowym, nie z osobistym majątkiem.

Dysponując kontrolą nad polityką kadrową, systemem edukacyjnym i instytucjami przygotowującymi przyszłych menedżerów, elita ta będzie mogła w znacznym stopniu wpływać na rekrutację nowych członków. W ten sposób klasa rządząca menedżerów uzyska – podobnie jak elity kapłańskie w dawnych kulturach – ciągłość i zdolność reprodukcji z pokolenia na pokolenie.

Fragment książki