Jacques Heers - Średniowiecze... wielkie oszustwo!

Książka Jacquesa Heersa jest adresowana do wszystkich, którzy chcą spojrzeć na historię bez okularów nakładanych przez egocentrycznych iluzjonistów czy ideologicznych oszustów. Jest doskonałą odtrutką na różne odmiany, grasującej także u nas w trzeciej dekadzie XXI wieku, „historii ludowej”. Dla jej autorów średniowiecze jest cause célèbre wieków „wyzysku i cierpień pańszczyźnianego chłopa”, a zarazem okresem pławienia się w luksusach, mniej lub bardziej okrutnych ekstrawagancji panów feudalnych.

Każdy, kto chce w sposób jak najbardziej merytoryczny polemizować z różnymi wersjami „historii ludowej”, znajdzie w książce J. Heersa znakomitą pomoc. Jest ona bowiem syntetycznym wykładem historii społecznej i gospodarczej wieków średnich; wykładem uderzającym w rozmaite mity (np. o „miejskim powietrzu, które czyniło wolnym”, o powszechnej niewoli na wsi, o przeciwieństwie między dobrym, dążącym do wolności miastem, a stłamszoną przez panów wsią). Co ważne, Autor czyni to – powtórzmy – nie tylko z wielkim znawstwem, ale nie zanudzając czytelnika. A to wielka sztuka w przypadku historii społecznej i gospodarczej.

Z recenzji wydawniczej prof. dr. hab. Grzegorza Kucharczyka (IH PAN)

Jacques Heers (1924-2013), francuski profesor i historyk, wieloletni kierownik studiów mediewistycznych na Sorbonie, autor kilkudziesięciu dzieł z zakresu historii średniowiecza i renesansu. W niniejszej, pełnej erudycji książce Autor dokonuje demistyfikacji okresu ponad tysiąca lat dzielących upadek zachodniego Imperium Rzymskiego od odkrycia Ameryki.

* * * 

Słowo „średniowieczny”, podniesione do rangi powszechnej obelgi – choć zdecydowanie dyskretniejszej niż wiele innych i używanej raczej w wybranych kręgach – wynika z tego samego, bardzo powierzchownego mechanizmu. Chodzi o potępienie bez dobrodziejstwa inwentarza, potępienie dodatkowo podtrzymywane potrzebą zrzucenia z siebie zbędnego bagażu, utwierdzenia się w przekonaniu o swoich cnotach oraz o byciu poza zasięgiem wszelkiej krytyki. Człowiek „współczesny” (czy może „nowoczesny”) jest przekonany o swojej wyższości, a jednocześnie o przenikliwości wystarczającej do udzielania nagan i pochwał – szczytne zadanie, w którym się lubuje, nawet jeśli nie ma pojęcia o rzeczywistości, zadowalając się wówczas powtarzaniem dawnych sloganów. Nasi autorzy, na wszystkich polach działalności pisarskiej, chętnie mówią o „człowieku średniowiecznym” jak o przodku niezupełnie uformowanym, który zatrzymał się zaledwie na etapie przejściowym w ewolucji prowadzącej nas ku najwyższym poziomom inteligencji i zmysłu moralnego, a których obecnie się znajdujemy. (…)

Słusznie czy niesłusznie, i nie zawsze pozbawione ukrytych intencji, a w większości przypadków rzucane lekkomyślnie, tego rodzaju sądy z hukiem torowały sobie drogę i zdobywały coraz szerszy posłuch. W konsekwencji to, co początkowo stanowiło jedynie opinie kilku autorów, zyskało powszechną akceptację, aż w końcu przekształciło się w utarte frazesy. Przypisywanie przeszłości wielkich nieszczęść i przestępstw, malowanie jej w ciemnych barwach, pozwala być szczęśliwym człowiekiem w swojej epoce i w swojej skórze.

Sprawa jest oczywista: epitetu „średniowieczny” trzeba się wstydzić, jest to prawdziwa ohyda spustoszenia; a „feudalizm” – dl wielu wizytówka średniowiecza – jest jeszcze bardziej odrażający. Nie ma wystarczająco wielu nowych słów, by potępić te czasy „barbarzyństwa”, zamknięte na postęp, czasy, w których surowe ograniczenia miażdżyły – co do tego nie ma wątpliwości – to, co najlepsze w ludzkiej naturze, przykrywały to kapą zacofania i przesądów. Wszystko, co małe, mierne, co w naszym życiu publicznym lub prywatnym wciąż żałośnie bełkocze, wszystko co odrzuca cudowne dobrodziejstwa nowoczesności, jest z definicji średniowieczne.

Fragment Przedmowy