Ludwig Pastor - Historia Papieży. Tom III

Tom drugi niezwykłego dzieła Ludwiga Pastora obejmuje okres panowania pięciu papieży: Piusa III (1503), Juliusza II (1503-1513), Leona X (1513-1521), Hadriana VI (1522-1523) i Klemensa VII (1523-1534). Dowiadujemy się z niego, jak wyglądał Rzym Juliusza II, ktory widział Marcin Luter na przełomie 1510/1511, jak Leon X reagował na rozpoczęcie przez niego działalności publicznej (1517) i jak kolejni papieże odnosili się do reformy Kościoła i początków schizmy w Niemczech. Przenikliwe spojrzenie autora wydaje surowe oceny.

Krótkotrwałe panowanie godnych papieży (Piusa III i Hadriana VI) nie mogło poprawić stanu Kościoła i doprowadzić do trwałej reformy. To Hadrian VI stwierdził w liście, że herezje Marcina Lutra są tak prymitywne, iż trudno byłoby je przypisać studentom teologii. Wprawdzie najpotężniejszy papież renesansu Juliusz II dał solidne podstawy papiestwu, wzmacniając Państwo Kościelne i prowadząc hojny mecenat artystyczny, ale nie zdążył przeprowadzić reformy pomimo zwołania Soboru Laterańskiego V (1512-1517). Z kolei Medyceusze (Leon X i Klemens VII) uosabiali dobre i złe strony renesansu, łamiąc reformy soborowe. Leon X był sprytnym i dwulicowym politykiem, który nigdy nie myślał o wielkiej reformie. Wtrącanie się do elekcji cesarskiej wzmocniło elektora Fryderyka Saksońskiego i jego protegowanego Marcina Lutra. Natomiast Klemens VII tak często wahał się i zwlekał w polityce, że doprowadził do konfliktu z cesarzem i wielokrotnych grabieży Rzymu (1526-1527). Tolerował też sprawę Marcina Lutra, bo ważniejsza była dla niego polityka i dobro rodziny.

(fragment opisu wydawcy)

W drugim tomie Johannes Janssen przedstawia szczegółowo wydarzenia polityczne i religijne w Niemczech w latach 1525-1580. W tym okresie egoizm, zdrada i klamstwo były zjawiskiej powszechnym, a bunty, zniszczenia, mordy i grabieże zyskiwały miano czynu religijnego oraz były wyrazem obrony sumienia i wolności niemieckiej. Wystarczyło powołać się na "czystą ewangelię" i "Słowo Boze", a wszelkie ograniczenia znikały i zyskiwało się poparcie kaznodziejów.

W czwartym tomie Janssen kontynuował pokazywanie opłakanych skutków działalności Marcina Lutra w życiu narodu niemieckiego. Oddanie książętom i panom władzy nad Kościołem doprowadziło do rządów ignorantów, którzy samowolnie zmieniali prawa i doktryny kościelne. Nastąpił upadek edukacji, kultury i nauki. Ciągle pogarszały się warunki ekonomiczne, społeczne, religijne i moralne, a niepohamowane dążenie do przepychu i luksusu oraz uzależnienie od mody powodowało olbrzymie zadłużenie osób, miast i władców.

Do tego należy dodać panujący egoizm, żądzę władzy, brak moralności, grabieże i wyzysk, katastrofalny kult polowań, pijaństwo, hazard, alchemię, wzrost przestępczości i samobójstw, absurdalne wyroki, prześladowanie "czarownic" i niesprawiedliwość. W rezultacie społeczeństwo i cesarstwo było tak rozbite wewnętrznie, że wojna trzydziestoletnia wydawała się nieuchronna.

Na początku XX wieku w Kościele katolickim pojawiły się na temat Marcina Lutra opracowania dwóch uczonych, należących do tego samego pokolenia: dominikanina Heinricha Denfile oraz jezuity Hartmanna Grisara. Pierwszy z nich skupił się na moralności chrześcijańskiej, a drugi na historii i psychologii Lutra. W rzeczywistości oba dzieła doskonale wzajemnie się uzupełniają.

W tomie pierwszym pracy Grisara są ukazane m.in. dwa etapy rozwoju doktryn Marcina Lutra. W pierwszym etapie przed wywieszeniem słynnych tez pojawiły się najważniejsze nauki, w tym o przeznaczeniu, braku wolnej woli, całkowitym zepsuciu natury ludzkiej, przypisaniu zasług Chrystusa, usprawiedliwieniu przez "humilitas" i braku pewności zbawienia. Dopiero później pojawiło się ostateczne rozwiązanie problemu usprawiedliwienia, czyli doktryna o usprawiedliwieniu przez samą wiarę i osobistej pewności zbawienia. Ukoronowaniem całego procesu było publiczne odrzucenie autorytetu soborów powszechnych i papieża, czyli zasada luteranizmu.

Tak jak Dzieje Polski opowiedziane dla młodzieży F. Konecznego powinny być lekturą historyczną każdego nastolatka, tak Historia Kościoła... napisana piórem bł. ks. Archutowskiego, powinna być lekturą obowiązkową każdego młodego człowieka. Żeby poznał historię swojego Kościoła bez przekłamań i przeinaczeń. Żeby poznał powody do dumy ze swej religii, a nie – jak dziś często jest uczony – do wstydu.